Kleszcze u psa. Objawy chorób i skuteczna ochrona

SPIS TREŚCI

1. Kiedy kleszcze atakują psy?

2. Gdzie najczęściej szukać kleszcza u psa?

3. Objawy po ukąszeniu kleszcza u psa

4. Choroby odkleszczowe u psa

4.1. Babeszjoza u psa

4.2. Anaplazmoza u psa

4.3. Borelioza u psa

4.4. Erlichioza i kleszczowe zapalenie mózgu

5. Jak szybko kleszcz może przenieść chorobę?

6. Jak usunąć kleszcza z psa?

7. Jak skutecznie chronić psa przed kleszczami?

8. FAQ. Kleszcze u psa

9. Bibliografia naukowa

Źródło: wypromptowane dla Empire

Data publikacji: 30 sierpnia 2026

Kleszcze to jeden z tych tematów, przy których sama wolę dmuchać na zimne. Po spacerze często przeglądam Lilkę dokładniej niż własną torebkę po podróży. Przy Mańku, który jest seniorem, również nie odpuszczam kontroli sierści. Nie dlatego, że każde ukąszenie oznacza chorobę. Problem polega na tym, że część zakażeń odkleszczowych długo nie daje charakterystycznych objawów, a szybkie zauważenie zmiany w zachowaniu psa może mieć ogromne znaczenie.

Kiedy kleszcze atakują psy?

Kleszcze należą do pajęczaków. U psów w Polsce szczególne znaczenie mają kleszcz pospolity, czyli Ixodes ricinus, oraz kleszcz łąkowy, czyli Dermacentor reticulatus. Oba należą do rodziny kleszczy twardych i oba mogą przenosić patogeny istotne z punktu widzenia zdrowia zwierząt.

Nie trzymam się już popularnej zasady, że kleszcze zaczynają być aktywne dopiero po przekroczeniu 7°C. Badania terenowe z Polski pokazują, że ich aktywność zależy nie tylko od temperatury, ale również od wilgotności, siedliska i sezonu. W badaniu prowadzonym we wschodniej Polsce Dermacentor reticulatus obserwowano przy temperaturze od około 1°C do ponad 32°C. Ixodes ricinus miał węższy zakres największej aktywności, ale również reagował na kombinację temperatury i wilgotności.

W praktyce oznacza to jedno. Zima nie zawsze oznacza przerwę od kleszczy. Polskie badanie opublikowane w 2024 roku opisało kliniczne przypadki chorób odkleszczowych u psów właśnie w okresie jesiennym i zimowym. Dlatego profilaktyki nie planuję już wyłącznie według kartki w kalendarzu. Biorę pod uwagę realne warunki pogodowe, miejsce spacerów oraz zalecenia lekarza weterynarii.

Gdzie najczęściej szukać kleszcza u psa?

Kleszcz może przyczepić się praktycznie w każdym miejscu. Badania nad miejscami wkłucia pokazują jednak, że niektóre okolice warto oglądać szczególnie dokładnie. U psów często znajdowano kleszcze w okolicy głowy, szyi, uszu, kończyn oraz innych miejsc osłoniętych lub trudniej dostępnych podczas samodzielnego wylizywania i drapania.

Po spacerze przesuwam palcami po sierści i sprawdzam przede wszystkim:

• małżowiny uszne i okolice za uszami,
• głowę, szyję i kark,
• pachy i pachwiny,
• brzuch,
• łapy i przestrzenie między palcami,
• okolice ogona i krocza.

Najedzona samica może być wyczuwalna jako twardy guzek. Mały lub dopiero przyczepiony kleszcz bywa jednak znacznie trudniejszy do zauważenia, szczególnie u psa z gęstą albo ciemną sierścią. Dlatego kontrola wzrokiem nie zawsze wystarcza.

Objawy po ukąszeniu kleszcza u psa

Samo ukąszenie kleszcza często nie powoduje wyraźnych objawów ogólnych. W miejscu wkłucia może pojawić się niewielkie zaczerwienienie, grudka lub miejscowe podrażnienie. Taka reakcja nie oznacza automatycznie choroby odkleszczowej.

Znacznie ważniejsze jest to, co dzieje się z psem w kolejnych dniach i tygodniach. Objawy zależą od konkretnego patogenu, dlatego nie zawsze wyglądają tak samo. Niepokój powinny wzbudzić szczególnie:

• nagła apatia i wyraźne osłabienie,
• brak apetytu,
• gorączka,
• kulawizna lub bolesność stawów,
• blade albo żółtawe błony śluzowe,
• ciemny mocz,
• wymioty lub biegunka,
• wybroczyny lub nietypowe krwawienia,
• objawy neurologiczne, takie jak zaburzenia równowagi, drgawki lub zmiana świadomości.

Jeżeli po ukąszeniu kleszcza mój pies nagle staje się osowiały, nie chce jeść albo ma ciemny mocz, nie czekam na rozwój kolejnych objawów. To jest moment na kontakt z lekarzem weterynarii.

Choroby odkleszczowe u psa

Kleszcz sam w sobie nie jest równoznaczny z chorobą. Problem pojawia się wtedy, gdy jest nosicielem patogenu zdolnego do zakażenia psa. W Polsce największe znaczenie mają między innymi patogeny z rodzajów Babesia, Anaplasma i Borrelia. W badaniach prowadzonych w Polsce wykrywano również koinfekcje, czyli jednoczesną obecność więcej niż jednego patogenu.

Babeszjoza u psa

Babeszjoza należy do najważniejszych chorób odkleszczowych psów w Polsce. W Europie Środkowej szczególne znaczenie ma Babesia canis, której głównym wektorem jest Dermacentor reticulatus. Pierwotniak namnaża się w czerwonych krwinkach i może prowadzić do niedokrwistości oraz silnej reakcji zapalnej.

Do typowych objawów należą osłabienie, gorączka, brak apetytu, bladość błon śluzowych, żółtaczka oraz ciemne zabarwienie moczu. W polskim badaniu klinicznym z okresu jesiennego i zimowego u chorych psów często stwierdzano gorączkę, niedokrwistość, małopłytkowość i ciemny mocz.

Ciężka babeszjoza może obejmować nerki, wątrobę, układ krzepnięcia, trzustkę i układ nerwowy. Dlatego nie piszę, że zawsze rozwija się według jednego schematu albo że mamy określoną liczbę godzin na reakcję. Jeżeli objawy pasują do babeszjozy, liczy się szybka diagnostyka i leczenie.

Anaplazmoza u psa

Anaplasma phagocytophilum jest przenoszona w Europie głównie przez Ixodes ricinus. Zakażenie może przebiegać bezobjawowo, ale u części psów pojawiają się gorączka, apatia, brak apetytu, bolesność mięśni i stawów, kulawizna oraz zmiany w morfologii krwi. Jednym z częstych odchyleń laboratoryjnych jest małopłytkowość.

W badaniu obejmującym ponad trzy tysiące psów z całej Polski przeciwciała przeciwko Anaplasma phagocytophilum wykryto u ponad 12 procent badanych zwierząt. Taki wynik świadczy o ekspozycji, ale sam dodatni test serologiczny nie oznacza jeszcze aktywnej choroby. Interpretacja zawsze powinna uwzględniać objawy i wyniki innych badań.

Borelioza u psa

Boreliozę wywołują krętki należące do kompleksu Borrelia burgdorferi sensu lato, przenoszone przede wszystkim przez kleszcze z rodzaju Ixodes. Warto pamiętać, że zakażenie nie oznacza automatycznie klinicznej boreliozy. Wiele psów z przeciwciałami przeciwko Borrelia nie rozwija typowych objawów choroby.

Jeżeli objawy się pojawiają, mogą obejmować gorączkę, brak apetytu, powiększenie węzłów chłonnych, bolesność stawów i nawracającą kulawiznę. Opisywano również poważne powikłanie nerkowe związane z seropozytywnością wobec Borrelia, nazywane nefropatią związaną z boreliozą. Jest ono jednak rzadkie i wymaga ostrożnej diagnostyki. Sam dodatni wynik przeciwciał nie wystarcza do rozpoznania przyczyny choroby.

Erlichioza i kleszczowe zapalenie mózgu

Erlichioza wywoływana przez Ehrlichia canis jest ważną chorobą psów w części Europy, zwłaszcza w rejonie śródziemnomorskim, gdzie występuje jej główny wektor Rhipicephalus sanguineus. W Polsce przeciwciała przeciwko Ehrlichia canis wykrywano znacznie rzadziej niż przeciwko Anaplasma phagocytophilum. Dlatego w naszym kraju erlichiozę traktowałabym szczególnie jako ważny element wywiadu u psa podróżującego lub sprowadzonego z obszaru endemicznego.

Kleszczowe zapalenie mózgu może wystąpić u psa, ale choroba kliniczna jest rzadka. Psy mogą zakażać się wirusem TBE, a opisane przypadki obejmują ciężkie objawy neurologiczne. Nie jest to jednak pierwsza choroba, o której myślę przy typowych objawach odkleszczowych u psa w Polsce.

Jak szybko kleszcz może przenieść chorobę?

To miejsce wymaga szczególnej ostrożności, bo bardzo często spotykam w internecie prostą zasadę: jeżeli usuniemy kleszcza przed upływem 24 godzin, pies jest bezpieczny. Nauka nie daje podstaw do takiego uproszczenia.

Czas transmisji zależy od gatunku kleszcza, patogenu, stadium pasożyta oraz tego, czy wcześniej już żerował. W przeglądach naukowych dla bakterii takich jak Ehrlichia i Anaplasma opisywano możliwość transmisji w pierwszych godzinach żerowania. Dla Borrelia i Babesia zazwyczaj wymagany jest dłuższy czas, często liczony w dziesiątkach godzin.

W eksperymencie z Anaplasma phagocytophilum DNA patogenu pojawiało się w układzie doświadczalnym już po kilku godzinach, choć stabilne zakażenie psów w tym modelu obserwowano przy dłuższym czasie przyczepienia kleszczy. To dobrze pokazuje, dlaczego nie warto obiecywać jednego progu bezpieczeństwa.

Jak usunąć kleszcza z psa?

Źródło: wypromptowane dla Empire

Kleszcza usuwam mechanicznie i możliwie szybko. Nie smaruję go olejem, wazeliną, alkoholem ani inną substancją przed usunięciem. Nie podgrzewam go i nie próbuję przypalać. Takie metody opóźniają usunięcie pasożyta i nie mają przewagi nad prawidłową metodą mechaniczną.

Najwygodniejsze są narzędzia zaprojektowane specjalnie do usuwania kleszczy. Badanie porównujące kilka urządzeń wykazało dobre wyniki przy narzędziu z wycięciem w kształcie litery V, które pozwala uchwycić kleszcza blisko skóry i usunąć go ruchem obrotowym. Przy cienkiej pęsecie stosuję inne podejście: chwytam pasożyta jak najbliżej skóry i wyciągam go spokojnym, jednostajnym ruchem zgodnie z konstrukcją narzędzia.

Usuwanie kleszcza krok po kroku

1. Rozsuń sierść i dobrze odsłoń miejsce wkłucia.
2. Przyłóż narzędzie możliwie blisko skóry psa.
3. Postępuj zgodnie z konstrukcją narzędzia. Haczyk zwykle wykorzystuje ruch obrotowy, a cienka pęseta spokojne wyciągnięcie bez ściskania odwłoka.
4. Obejrzyj miejsce po usunięciu kleszcza.
5. Umyj lub zdezynfekuj skórę środkiem przeznaczonym do stosowania na skórę zwierząt.
6. Zanotuj datę. Jeżeli w kolejnych dniach lub tygodniach pojawią się objawy ogólne, powiedz lekarzowi weterynarii o ukąszeniu.

Jeżeli niewielki fragment aparatu gębowego pozostanie w skórze, nie próbuję wydłubywać go igłą. Może wywołać miejscowy stan zapalny, ale pozostawiony fragment nie oznacza, że w ciele psa nadal znajduje się żywy kleszcz. Jeśli okolica staje się coraz bardziej zaczerwieniona, bolesna, obrzęknięta albo pojawia się wydzielina, warto pokazać ją lekarzowi weterynarii.

Jak skutecznie chronić psa przed kleszczami?

Najskuteczniejsza ochrona opiera się na preparatach weterynaryjnych o udokumentowanym działaniu oraz regularnej kontroli sierści. Dostępne są między innymi obroże, preparaty nakrapiane na skórę i preparaty doustne. Różnią się substancją czynną, czasem działania, szybkością zabijania kleszcza oraz tym, czy mają również działanie odstraszające.

Nie ma jednej formy najlepszej dla każdego psa. Dla psa często pływającego ważna może być odporność produktu na kontakt z wodą. U psa mieszkającego z kotem ogromne znaczenie ma bezpieczeństwo dla drugiego gatunku. Niektóre preparaty zawierające permetrynę są przeznaczone dla psów i mogą być bardzo toksyczne dla kotów. Kot może zatruć się również po kontakcie z niedawno leczonym psem, jeżeli produkt nie jest stosowany zgodnie z instrukcją.

Nie łączę samodzielnie obroży, kropli i tabletek tylko po to, żeby stworzyć „mocniejszą” ochronę. Niektóre konkretne połączenia były badane pod względem bezpieczeństwa, ale nie oznacza to, że każdy preparat można łączyć z każdym. Taką decyzję powinien podjąć lekarz weterynarii na podstawie składu produktów, wieku, masy ciała, stanu zdrowia i stylu życia psa.

Nie stosuję też domowych mieszanek z olejkiem z drzewa herbacianego jako zamiennika profilaktyki. Badania nad olejkami eterycznymi pokazują potencjalne działanie odstraszające części z nich, ale ich skuteczność jest bardzo zależna od składu i stężenia. Jednocześnie opisano setki przypadków zatruć psów i kotów po ekspozycji na skoncentrowany olejek z drzewa herbacianego.

FAQ. Kleszcze u psa

Czy każdy kleszcz zaraża psa?

Nie. Sam fakt znalezienia kleszcza nie oznacza, że doszło do zakażenia. Kleszcz musiałby być nosicielem konkretnego patogenu i skutecznie przekazać go podczas żerowania. Po ukąszeniu obserwuję psa i zwracam uwagę na zmianę zachowania, gorączkę, brak apetytu, kulawiznę, ciemny mocz oraz inne nietypowe objawy.

Czy po znalezieniu kleszcza trzeba od razu robić badania krwi?

Nie w każdym przypadku. Czas wykonania i rodzaj badania zależą od objawów, podejrzewanej choroby i metody diagnostycznej. Zbyt wczesne badanie serologiczne może być jeszcze ujemne mimo zakażenia. Jeżeli pies ma objawy, diagnostykę powinien zaplanować lekarz weterynarii.

Czy kleszcze atakują psy zimą?

Tak, mogą. Ich aktywność zależy od gatunku, temperatury, wilgotności i lokalnych warunków. Badania z Polski potwierdzają aktywność kleszczy oraz przypadki chorób odkleszczowych również w okresie jesiennym i zimowym.

Jak szybko trzeba usunąć kleszcza?

Jak najszybciej po zauważeniu. Nie ma jednego czasu, który gwarantowałby bezpieczeństwo w przypadku wszystkich patogenów. Szybkie usunięcie ogranicza jednak czas żerowania i może zmniejszać ryzyko transmisji wielu patogenów.

Czy po usunięciu kleszcza może zostać guzek?

Tak. Niewielka miejscowa reakcja może utrzymywać się przez pewien czas. Jeśli guzek rośnie, staje się bolesny, pojawia się ropna wydzielina albo pies intensywnie liże miejsce wkłucia, warto skonsultować się z lekarzem weterynarii.

Czy naturalne olejki wystarczą jako ochrona przed kleszczami?

Nie traktowałabym ich jako zamiennika zatwierdzonej profilaktyki weterynaryjnej. Część olejków wykazuje w badaniach działanie odstraszające, ale skuteczność zależy od składu i stężenia, a niektóre olejki mogą być dla zwierząt toksyczne. Szczególną ostrożność trzeba zachować przy olejku z drzewa herbacianego.

Bibliografia naukowa

1. Woźniak A., Zając Z., Kulisz J. Environmental Factors Driving the Seasonal Dynamics of Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus in Eastern Poland. Insects. 2025;16(5):490. DOI: 10.3390/insects16050490.
2. Gałęcka I., Ma Z., Xuan X., Gałęcki R. Clinical Cases of Tick Borne Diseases in Dogs During the Autumn Winter Season in Poland. Pathogens. 2024;13(12):1132. DOI: 10.3390/pathogens13121132.
3. Kocoń A., Nowak Chmura M., Asman M., Kłyś M. Review of ticks attacking domestic dogs and cats, and their epidemiological role in the transmission of tick borne pathogens in Poland. Annals of Agricultural and Environmental Medicine. 2023;30(1):22 do 30. DOI: 10.26444/aaem/161552.
4. Probst J., Springer A., Strube C. Attachment sites of Ixodes ricinus, Ixodes hexagonus or Ixodes canisuga and Dermacentor reticulatus ticks and risk factors of infestation intensity and engorgement duration in dogs and cats. BMC Veterinary Research. 2025;21:83. DOI: link do publikacji.
5. Duscher G.G., Peschke R., Tichy A. Mechanical tools for the removal of Ixodes ricinus female ticks. Differences of instruments and pulling or twisting? Parasitology Research. 2012;111:1505 do 1511. DOI: link do publikacji.
6. Fourie J.J. i wsp. Transmission of Anaplasma phagocytophilum by Ixodes ricinus ticks feeding on dogs and artificial membranes. Parasites and Vectors. 2019;12:136. DOI: link do publikacji.
7. Tahir D., Meyer L., Fourie J. i wsp. Interrupted Blood Feeding in Ticks: Causes and Consequences. Microorganisms. 2020;8(6):910. DOI: link do publikacji.
8. Solano Gallego L. i wsp. A review of canine babesiosis: the European perspective. Parasites and Vectors. 2016;9:336. DOI: link do publikacji.
9. Littman M.P. i wsp. ACVIM consensus update on Lyme borreliosis in dogs and cats. Journal of Veterinary Internal Medicine. 2018;32(3):887 do 903. DOI: 10.1111/jvim.15085.
10. Sainz A. i wsp. Guideline for veterinary practitioners on canine ehrlichiosis and anaplasmosis in Europe. Parasites and Vectors. 2015;8:75. DOI: link do publikacji.
11. Krämer F. i wsp. Serological detection of Anaplasma phagocytophilum, Borrelia burgdorferi sensu lato and Ehrlichia canis antibodies and Dirofilaria immitis antigen in a countrywide survey in dogs in Poland. Parasitology Research. 2014;113:3229 do 3239. PMID: 24974092.
12. Khan S.A., McLean M.K., Slater M.R. Concentrated tea tree oil toxicosis in dogs and cats: 443 cases. Journal of the American Veterinary Medical Association. 2014;244(1):95 do 99. DOI: 10.2460/javma.244.1.95.

O autorze

Iwona Łapińska, jestem menedżerką i twarzą marki EMPIRE, pasjonatką zdrowego stylu życia i ekologii w świecie zwierząt. Na co dzień dzielę życie z seniorem Mańkiem, 13 letnim Amstaffem, oraz energiczną Lilką, 2 letnią Chihuahua. Moje artykuły opieram na materiałach naukowych i sprawdzonych składach, jednak zawsze piszę z perspektywy świadomej opiekunki, a nie gabinetu weterynaryjnego. Wierzę, że „zdrowie zaczyna się od miski”, dlatego promuję prostotę w składzie i hipoalergiczne rozwiązania dla najbardziej wymagających psów i kotów.